نوشته‌هاى صحيح نامرتّب روايت مىكردند . و خداى را سپاس كه دستيابى به علم آسان گرديد و اعتماد بر حفظ به تدريج كاهش يافت و هرچه هست همه از آنِ خداست « 1 » » . و در « موسوعة الفقه الاسلامى » آمده‌است : « هنگامى كه منصور در سال 143 هجرى به حج رفت ، مالك را به نوشتن كتاب « موطّأ » برانگيخت ؛ همان‌گونه كه همراه با كارگزارانش ديگر علما را به تدوين و تاليف تشويق نمود ، و ابن‌جريج و ابن‌عَروبه و ابن عُيينَه و ديگر فقهاى شهرها و اصحاب آنها به تدوين و تاليف پرداختند » « 2 » . مؤلف گويد : « آنچه در اينجا يادآور شديم ، با آنچه كه نقل شده و گفته‌اند : « پيش از اين دوران نيز مدوَّنات حديثى وجود داشته » تناقضى ندارد ، چون - مثلًا - اينكه گفته شده : « عبدالله بن‌عمر وبن‌عاص صحابى ، صحيفه صادقه داشته و زُهْرى تابعى ، احاديث تدوين شده » ؛ بايد بدانيم كه در عصر تدوين حديث تنها نامِ امثال اين كتابها به علما رسيده‌بود ؛ و از آن پس ، علماى مكتب خلفا به تدوين محفوظات خويش از « سنّت رسول‌خدا ( ص ) » پرداختند و همراه با آن ، به تدوين رواياتى پرداختند كه اجتهاداتِ خلفا را در برابر « سنّت رسول‌خدا ( ص ) » تأييد مىكرد ، و گاهى همراه با آن ، به تدوين احاديث اسرائيلى پرداختند « 3 » . و نيز ، در عصر تأليف بود كه به كتمان و تحريف بخشى از سنت رسول‌خدا ( ص ) همت گماشتند . كه ما ، ده نوع از آن را ، در بحثِ وصيت ، در جلد اول « مَعالِمُ المَدرِسَتَين » مورد بحث و بررسى قرارداديم . اما احاديث متناقض :

--> ( 1 ) . تاريخ‌الاسلام ذهبى ، ج 6 ص 6 ، و تاريخ‌الخلفاء سيوطى ، ص 261 . ( 2 ) . موسوعة الفقه الاسلامى ، چاپ قاهره 1386 ه - ، ج 1 ص 47 ، مقدمه گروه تأليف . ( 3 ) . مراجعه كنيد : نقش ائمه در احياى دين ، جلد 11 و 12 .